Cyna (Sn) to jeden z najstarszych metali użytkowych – to jej dodatek do miedzi dał brąz i nazwę całej epoce. Dziś jej najważniejszą rolą jest lutowanie: praktycznie każde połączenie elektroniczne na świecie powstaje przy udziale spoiw cynowych. Cyna topi się w zaledwie 231,9°C, ma gęstość 7,29 g/cm³, jest miękka, plastyczna i nietoksyczna, dzięki czemu bezpiecznie stosuje się ją w opakowaniach na żywność. Poniżej znajdziesz właściwości, rodzaje spoiw, zastosowania i ceny.
Cyna w skrócie
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Symbol i liczba atomowa | Sn (łac. stannum), 50 |
| Gęstość | 7,29 g/cm³ |
| Temperatura topnienia | 231,9°C – bardzo niska jak na metal |
| Twardość | bardzo mała; cynę można rysować paznokciem |
| Toksyczność | metaliczna cyna jest nietoksyczna – stąd powłoki na puszki |
| Główne zastosowanie | spoiwa lutownicze (elektronika, hydraulika) |
| Typowe spoiwo bezołowiowe | SAC305: 96,5% Sn, 3% Ag, 0,5% Cu (topnienie ok. 217-220°C) |
| Dawne spoiwo | Sn60Pb40 (topnienie 183-190°C) – wycofane z elektroniki przez RoHS |
| Ciekawostka | „zaraza cynowa” – poniżej ok. 13°C cyna przechodzi w kruchą odmianę |
| Cena drutu lutowniczego | orientacyjnie 120-200 zł/kg |
| Cena złomu cyny | orientacyjnie 50-90 zł/kg |
| Najwięksi producenci | Chiny, Indonezja, Peru, Boliwia, Birma |
Cyna lutownicza: spoiwa i ich rodzaje
Potoczna „cyna lutownicza” to w rzeczywistości stop, a nie czysty metal. Czysta cyna topi się w 232°C i słabo zwilża powierzchnie, dlatego do lutowania dodaje się innych pierwiastków obniżających temperaturę topnienia i poprawiających właściwości połączenia.
| Spoiwo | Skład | Temperatura | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| SAC305 | Sn96,5 Ag3 Cu0,5 | ok. 217-220°C | standard bezołowiowy w elektronice |
| Sn60Pb40 | cyna z ołowiem | 183-190°C | dawny standard; dziś tylko wyjątki i serwis |
| Sn99Cu1 | cyna z miedzią | ok. 227°C | tańsze spoiwo bezołowiowe, lutowanie na fali |
| Spoiwa do instalacji wodnych | cyna z miedzią lub srebrem, bez ołowiu | ok. 220-250°C | rury miedziane wody pitnej |
Przejście na spoiwa bezołowiowe wymusiła dyrektywa RoHS, ograniczająca stosowanie ołowiu w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym. Praktyczny skutek jest odczuwalny przy każdej naprawie: stopy bezołowiowe wymagają wyższej temperatury grota, gorzej zwilżają i dają mniej błyszczące złącza, przez co ocena jakości lutu „na oko” bywa myląca.
Do lutowania mosiądzu, miedzi i stali stosuje się także lutowanie twarde spoiwami srebrnymi, dającymi znacznie wytrzymalsze połączenia – to już jednak osobna technologia, bliższa spawaniu niż klasycznemu lutowaniu cyną.
Pozostałe zastosowania cyny
- Blacha biała (puszki) – cienka powłoka cyny na stali chroni przed korozją i jest obojętna dla żywności. Stąd angielska nazwa puszki: tin.
- Brąz – stop miedzi z cyną, twardszy i odporniejszy na wodę morską niż mosiądz; łożyska ślizgowe, śruby okrętowe, dzwony, pomniki.
- Stopy łożyskowe (babbit) – miękkie wylewki panewek w maszynach wolnoobrotowych.
- Szkło float – płynna tafla szkła formowana jest na kąpieli z ciekłej cyny, co daje idealnie gładką powierzchnię.
- Cynowanie – powłoki na przewodach, końcówkach i elementach stykowych, ułatwiające późniejsze lutowanie.
- Wyroby użytkowe – dawniej naczynia i figurki; cyna pozostaje popularna w rzemiośle artystycznym.
Zaraza cynowa – dlaczego cyna się rozsypuje
Poniżej około 13°C stabilną odmianą cyny przestaje być plastyczna cyna biała, a staje się nią krucha, proszkowata cyna szara. Przemiana zachodzi bardzo powoli, ale przy długotrwałym mrozie potrafi zniszczyć przedmiot: metal pokrywa się szarymi naroślami i rozsypuje. Zjawisko nazwano „zarazą cynową” i przypisywano mu między innymi awarie guzików w mundurach podczas zimowych kampanii wojennych – historia bywa tu podkoloryzowana, ale sam efekt jest jak najbardziej realny i dobrze udokumentowany. Współczesne stopy lutownicze zawierają dodatki (m.in. srebro, antymon, bizmut) skutecznie hamujące tę przemianę.
Najczęściej zadawane pytania
Czysta cyna topi się w 231,9°C, co jest wartością bardzo niską jak na metal. Stopy lutownicze mają jeszcze niższe temperatury: klasyczne Sn60Pb40 topi się w zakresie 183-190°C, a bezołowiowe SAC305 około 217-220°C. Dzięki temu lutowanie można wykonywać zwykłą lutownicą, bez specjalistycznego sprzętu.
To potoczna nazwa spoiwa, które w rzeczywistości jest stopem, a nie czystym metalem. Najpopularniejsze bezołowiowe spoiwo SAC305 zawiera 96,5% cyny, 3% srebra i 0,5% miedzi. Dawny standard Sn60Pb40 z ołowiem został wycofany z elektroniki dyrektywą RoHS i dziś stosuje się go tylko w wyjątkach oraz przy serwisie starszego sprzętu.
Spoiwa bezołowiowe wymagają wyższej temperatury grota (zwykle o 20-40°C), gorzej zwilżają powierzchnie i dają mniej błyszczące, matowe złącza. To utrudnia ocenę jakości lutu na oko: matowa powierzchnia nie oznacza tu wadliwego połączenia, jak było w przypadku spoiw z ołowiem. Wymagają też aktywniejszych topników.
Drut lutowniczy kosztuje orientacyjnie 120-200 zł/kg, zależnie od składu i zawartości srebra, a złom cyny osiąga w skupie około 50-90 zł/kg. Cyna należy do droższych metali przemysłowych, ponieważ jej złoża są ograniczone, a wydobycie skoncentrowane w kilku krajach. Stan na sierpień 2026.
Cyna metaliczna jest nietoksyczna i właśnie dlatego stosuje się ją jako powłokę wewnątrz puszek na żywność. Uwaga dotyczy natomiast lutowania: opary topnika drażnią drogi oddechowe, a spoiwa zawierające ołów są toksyczne. Stanowisko lutownicze powinno mieć wentylację lub odciąg, a po pracy należy umyć ręce.
To przemiana alotropowa: poniżej około 13°C stabilną odmianą staje się krucha, proszkowata cyna szara zamiast plastycznej cyny białej. Przy długotrwałym mrozie przedmiot pokrywa się szarymi naroślami i rozsypuje. Współczesne stopy lutownicze zawierają dodatki, między innymi srebro i antymon, które skutecznie hamują tę przemianę.
Ponieważ wykonuje się je z blachy białej, czyli stalowej blachy pokrytej cienką warstwą cyny. Powłoka chroni stal przed korozją i jest obojętna dla żywności. Stąd angielska nazwa puszki – tin – choć samej cyny jest w niej niewiele: to głównie stal z mikrometrową warstwą metalu.
To dwa zupełnie różne pierwiastki, często mylone ze względu na podobne nazwy. Cyna (Sn, liczba atomowa 50) jest miękka, topi się w 232°C i służy głównie do lutowania. Cynk (Zn, liczba atomowa 30) topi się w 419°C i stosuje się go przede wszystkim do cynkowania stali oraz jako składnik mosiądzu.
Poza lutowaniem cyna wchodzi w skład brązu (stop z miedzią), stopów łożyskowych typu babbit, powłok ochronnych na przewodach i końcówkach elektrycznych oraz jest wykorzystywana przy produkcji szkła float, gdzie tafla formowana jest na kąpieli z ciekłej cyny. Pozostaje też popularna w rzemiośle artystycznym.
Sprawdź też
- Rodzaje metali – przegląd i tabela porównawcza
- Miedź – właściwości i ceny
- Mosiądz – skład i gatunki
- Spawanie i lutowanie mosiądzu
- Metale ziem rzadkich
- Obróbka metali
- Encyklopedia metali
- Cena miedzi w skupie – stawki skupu dla miedzi i stopów
- Brąz – stop miedzi z cyną
Parametry i ceny są orientacyjne (stan: sierpień 2026). Przy lutowaniu stosuj wentylację stanowiska – opary topnika działają drażniąco na drogi oddechowe.