Wiertło pod gwint musi być mniejsze niż nazwa gwintu, i to o ściśle określoną wartość: pod gwint M8 wierci się otwór 6,8 mm, pod M10 8,5 mm, pod M12 10,2 mm. Ta liczba nie bierze się z doświadczenia ani z „mniej więcej”, tylko z geometrii gwintu metrycznego: średnica otworu to średnica nominalna minus skok. Kto wywierci za mało, złamie gwintownik w otworze; kto wywierci za dużo, dostanie gwint, który trzyma na jednej trzeciej wysokości i wyrywa się przy pierwszym mocniejszym dokręceniu. Ten tekst zbiera w jednym miejscu kompletne tabele wierteł pod gwinty metryczne zwykłe M1,6–M36 i drobnozwojne, gwinty rurowe G oraz calowe UNC, do tego średnice prętów pod narzynkę, procedurę gwintowania ręcznego krok po kroku, dobór gwintownika do materiału, najczęstsze błędy i sposoby naprawy zerwanego gwintu. Wszystkie wartości w tabelach policzyliśmy z wymiarów normowych, a tam, gdzie wynik wypada między handlowymi średnicami wierteł, podajemy średnicę dostępną w sklepie.
⚠️ WAŻNE OSTRZEŻENIE!
Gwintowanie to praca z ostrym narzędziem i ostrymi wiórami, a złamany gwintownik ze stali szybkotnącej pęka jak szkło i odpryskuje. Zawsze w okularach ochronnych, nigdy w rękawicach przy wiertarce (rękawica nawija się na wiertło). Gwintowanie wkrętarką lub wiertarką bez sprzęgła momentowego to najczęstsza przyczyna złamanych gwintowników i uszkodzonych otworów: maszynowo gwintuj tylko gwintownikiem maszynowym z nastawionym momentem i biegiem wstecznym. Przy gwintowaniu w elementach konstrukcyjnych nośnych (połączenia śrubowe konstrukcji stalowych wg PN-EN 1090) klasę i wykonanie gwintu określa projekt, nie warsztat.
W razie wypadku: numer alarmowy 112.
W skrócie: najważniejsze liczby o wierceniu pod gwint
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Jak policzyć wiertło pod gwint metryczny | średnica nominalna minus skok gwintu: d = D − P (np. M8: 8 − 1,25 = 6,75 → wiertło 6,8 mm) |
| Wiertło pod gwint M3 / M4 / M5 | 2,5 / 3,3 / 4,2 mm |
| Wiertło pod gwint M6 / M8 / M10 | 5,0 / 6,8 / 8,5 mm |
| Wiertło pod gwint M12 / M14 / M16 | 10,2 / 12,0 / 14,0 mm |
| Wiertło pod gwint M20 / M24 / M30 | 17,5 / 21,0 / 26,5 mm |
| Wiertło pod gwint rurowy G 1/2 (tzw. pół cala) | 19,0 mm (gwint rurowy nie jest gwintem calowym UNC, inny skok i inna średnica) |
| Wiertło pod gwint 1/4-20 UNC | 5,1 mm |
| Pręt pod gwint zewnętrzny (narzynka) M8 / M10 / M12 | 7,8–7,9 / 9,8–9,9 / 11,8 mm (ok. 0,1 skoku mniej niż nominał) |
| Jaki procent wysokości gwintu daje wiertło D − P | ok. 75–80 % pełnego zarysu; to standard przemysłowy, 100 % nie daje istotnie mocniejszego połączenia, a wielokrotnie zwiększa moment gwintowania |
| Fazka przed gwintowaniem | 90°, średnica fazki ≈ średnica nominalna gwintu (pogłębiacz stożkowy) |
| Głębokość gwintu w stali / aluminium / żeliwie | min. 1×D / 1,5–2×D / 1,25×D (D = średnica nominalna gwintu) |
| Gwintownik ręczny | komplet 3 sztuk: wstępny (1 pierścień), zdzierak (2 pierścienie), wykańczak (3 pierścienie), wg DIN 352 |
| Gwintownik maszynowy do otworu przelotowego | prosty rowek z ostrzem skośnym (DIN 371/376, forma B) – wióry wypychane do przodu |
| Gwintownik maszynowy do otworu nieprzelotowego | rowek skrętny 35–45° (forma C) – wióry wyprowadzane do tyłu |
| Ruch przy gwintowaniu ręcznym | pół obrotu do przodu, ćwierć obrotu do tyłu (łamanie wióra), bez docisku osiowego |
| Chłodzenie | stal: olej do gwintowania lub emulsja; aluminium: nafta, spirytus lub olej rzadki; żeliwo i mosiądz: na sucho lub lekko |
| Tolerancja gwintu wewnętrznego standard | 6H wg PN-EN ISO 965-1 (gwintownik oznaczony ISO 2 / 6H) |
| Naprawa zerwanego gwintu | wkładka druciana (typ Helicoil, DIN 8140), tulejka gwintowana (Ensat), lub przegwintowanie na większy rozmiar |
| Cena kompletu gwintowników ręcznych M6 HSS (XI 2026) | ok. 15–40 zł; zestaw M3–M12 z narzynkami 80–300 zł; wiertło HSS 6,8 mm 5–15 zł |
Dlaczego wiertło pod gwint jest mniejsze niż nazwa gwintu
Oznaczenie M8 mówi o średnicy zewnętrznej śruby, a nie o otworze. Gwint wewnętrzny w nakrętce czy w płycie ma zarys trójkątny, którego wierzchołki wchodzą do środka otworu: najmniejsza średnica gwintu wewnętrznego (średnica rdzenia, D1) jest dla M8 równa 6,647 mm wg PN-EN ISO 724. Otwór musi więc mieć średnicę zbliżoną do D1, a gwintownik dopiero wycina w ściankach otworu zarys gwintu. Stąd reguła, która działa dla wszystkich gwintów metrycznych zwykłych i drobnozwojnych: średnica wiertła = średnica nominalna − skok gwintu, czyli d = D − P.
Otwór D − P daje gwint o wysokości nośnej około 75–80 procent pełnego zarysu teoretycznego. Wbrew intuicji pełne 100 procent nie jest celem: badania wytrzymałości połączeń gwintowych pokazują, że powyżej 60–65 procent wysokości zarysu wytrzymałość gwintu na wyrwanie rośnie już marginalnie, za to moment potrzebny do nacięcia gwintu rośnie gwałtownie, a razem z nim ryzyko złamania gwintownika. Dlatego w materiałach miękkich i plastycznych (aluminium, miedź, mosiądz) stosuje się czasem wiertła o 0,1 mm większe niż z tabeli, a w materiałach twardych i kruchych (żeliwo, stale ulepszone cieplnie) trzyma się ściśle wartości tabelarycznej.
Z tego samego powodu nie ma sensu „poprawianie” tabel w stronę mniejszych wierteł. Każda dziesiąta milimetra poniżej D − P to wyraźnie większy moment skrawania i więcej wiórów w otworze, a w otworach nieprzelotowych to prosta droga do zapieczenia gwintownika w dnie. Jeśli gwintownik złamie się w otworze, to zwykle nie przez „za słabą rękę”, tylko przez za mały otwór albo brak smarowania.
Tabela wierteł pod gwint metryczny zwykły M1,6–M36
Gwint metryczny zwykły (grubozwojny) wg PN-EN ISO 261 ma skok przypisany do średnicy, więc dla każdej średnicy istnieje jedno wiertło. Tam, gdzie wynik wzoru wypada między handlowymi średnicami wierteł (M8 daje 6,75, M12 daje 10,25), podajemy najbliższe wiertło dostępne w sklepie: 6,8 i 10,2 mm, zgodnie z normą ISO 2306 określającą wiertła do otworów pod gwintowanie. Ostatnia kolumna to średnica pręta pod gwint zewnętrzny nacinany narzynką, o której więcej w osobnej sekcji.
| Gwint | Skok P [mm] | Wiertło pod gwint | Pręt pod narzynkę |
|---|---|---|---|
| M1,6 | 0,35 | 1,25 mm | 1,55 mm |
| M2 | 0,4 | 1,6 mm | 1,95 mm |
| M2,5 | 0,45 | 2,05 mm | 2,44 mm |
| M3 | 0,5 | 2,5 mm | 2,94 mm |
| M3,5 | 0,6 | 2,9 mm | 3,42 mm |
| M4 | 0,7 | 3,3 mm | 3,91 mm |
| M5 | 0,8 | 4,2 mm | 4,9 mm |
| M6 | 1 | 5 mm | 5,87 mm |
| M7 | 1 | 6 mm | 6,87 mm |
| M8 | 1,25 | 6,8 mm | 7,84 mm |
| M10 | 1,5 | 8,5 mm | 9,8 mm |
| M12 | 1,75 | 10,2 mm | 11,77 mm |
| M14 | 2 | 12 mm | 13,74 mm |
| M16 | 2 | 14 mm | 15,74 mm |
| M18 | 2,5 | 15,5 mm | 17,68 mm |
| M20 | 2,5 | 17,5 mm | 19,68 mm |
| M22 | 2,5 | 19,5 mm | 21,68 mm |
| M24 | 3 | 21 mm | 23,61 mm |
| M27 | 3 | 24 mm | 26,61 mm |
| M30 | 3,5 | 26,5 mm | 29,55 mm |
| M33 | 3,5 | 29,5 mm | 32,55 mm |
| M36 | 4 | 32 mm | 35,48 mm |
Tabela wierteł pod gwint drobnozwojny
Gwinty drobnozwojne (oznaczane z jawnie podanym skokiem, np. M10×1,25) spotkasz w motoryzacji, hydraulice, optyce i wszędzie tam, gdzie liczy się samohamowność albo cienka ścianka. Mniejszy skok oznacza większą średnicę otworu: pod M10×1 wierci się 9,0 mm, a pod M10 zwykły tylko 8,5 mm. Pomylenie tych dwóch to klasyczny błąd przy naprawie gwintów w głowicach i kolektorach.
| Gwint drobnozwojny | Skok P [mm] | Wiertło pod gwint |
|---|---|---|
| M8×1 | 1 | 7 mm |
| M10×1,25 | 1,25 | 8,75 mm |
| M10×1 | 1 | 9 mm |
| M12×1,5 | 1,5 | 10,5 mm |
| M12×1,25 | 1,25 | 10,75 mm |
| M14×1,5 | 1,5 | 12,5 mm |
| M16×1,5 | 1,5 | 14,5 mm |
| M18×1,5 | 1,5 | 16,5 mm |
| M20×1,5 | 1,5 | 18,5 mm |
| M24×2 | 2 | 22 mm |
Gwinty rurowe G i calowe UNC: tabela wierteł
Największe nieporozumienie w warsztacie: gwint rurowy „pół cala” (G 1/2) nie ma nic wspólnego z gwintem calowym 1/2-13 UNC. Gwint rurowy wg PN-EN ISO 228-1 dziedziczy wymiary od dawnych rur stalowych, więc G 1/2 ma średnicę zewnętrzną 20,955 mm i 14 zwojów na cal, podczas gdy 1/2-13 UNC ma 12,7 mm i 13 zwojów na cal. Wiertło pod G 1/2 to 19,0 mm, pod 1/2 UNC tylko 10,8 mm. Oba gwinty mają kąt zarysu 55° (rurowy, Whitworth) lub 60° (UNC, ISO), więc nie da się ich łączyć ani gwintować jednym narzędziem.
| Gwint rurowy (ISO 228-1) | Średnica zewn. [mm] | Zwoje/cal | Skok [mm] | Wiertło pod gwint |
|---|---|---|---|---|
| G 1/8 | 9,73 | 28 | 0,91 | 8,8 mm |
| G 1/4 | 13,16 | 19 | 1,34 | 11,8 mm |
| G 3/8 | 16,66 | 19 | 1,34 | 15,25 mm |
| G 1/2 | 20,95 | 14 | 1,81 | 19,0 mm |
| G 3/4 | 26,44 | 14 | 1,81 | 24,5 mm |
| G 1 | 33,25 | 11 | 2,31 | 30,75 mm |
| Gwint calowy UNC | Średnica zewn. [mm] | Zwoje/cal | Skok [mm] | Wiertło pod gwint |
|---|---|---|---|---|
| 1/4-20 UNC | 6,35 | 20 | 1,27 | 5,1 mm |
| 5/16-18 UNC | 7,94 | 18 | 1,41 | 6,6 mm |
| 3/8-16 UNC | 9,53 | 16 | 1,59 | 8,0 mm |
| 7/16-14 UNC | 11,11 | 14 | 1,81 | 9,4 mm |
| 1/2-13 UNC | 12,7 | 13 | 1,95 | 10,8 mm |
| 5/8-11 UNC | 15,88 | 11 | 2,31 | 13,5 mm |
| 3/4-10 UNC | 19,05 | 10 | 2,54 | 16,5 mm |
Pręt pod gwint zewnętrzny: jaka średnica pod narzynkę
Przy nacinaniu gwintu zewnętrznego narzynką pręt powinien być nieco cieńszy niż nominał gwintu: materiał podczas skrawania częściowo się wypiętrza i śruba nacięta na pręcie o pełnej średnicy 8,0 mm wychodzi z zarysem „podniesionym”, który nie wchodzi w nakrętkę. Praktyczna reguła to pręt o średnicy D − 0,1·P do D − 0,15·P, czyli pod M8 pręt 7,8–7,9 mm, pod M10 9,8–9,9 mm, pod M12 11,8 mm. Pręt walcowany na gorąco ma zwykle tolerancję zbyt luźną, więc gwinty nacina się na prętach ciągnionych (h9/h11) albo po przetoczeniu końcówki. Koniec pręta fazuje się pod kątem 30–45° na długości równej skokowi, żeby narzynka złapała zarys bez „zrywania” pierwszego zwoju.
Jak gwintować otwór krok po kroku
Opisana procedura dotyczy gwintowania ręcznego w warsztacie; przy gwintowaniu maszynowym (wiertarka kolumnowa, tokarka, centrum CNC) obowiązuje ta sama kolejność, a różnice dotyczą prędkości i typu gwintownika. Procedura zakłada podstawy obróbki skrawaniem: ostre wiertło, stabilne mocowanie i prostopadłość osi otworu do powierzchni.
- Trasowanie i napunktowanie. Środek otworu oznacz punktakiem, inaczej wiertło „ucieka” i oś gwintu wychodzi krzywo. Przy większych średnicach (powyżej M10) nawierć najpierw wiertłem 3–4 mm.
- Wiercenie otworu z tabeli. Wiertło HSS ostre, obroty wg średnicy (stal: 6,8 mm ok. 1 000–1 200 obr/min; aluminium 2× szybciej), z chłodzeniem. Otwór nieprzelotowy wierć głębiej niż planowany gwint o 2–3 skoki plus stożek wiertła, bo gwintownik nie nacina gwintu na całej długości ostrza.
- Fazowanie krawędzi. Pogłębiacz stożkowy 90° do średnicy równej nominałowi gwintu. Fazka prowadzi gwintownik, usuwa zadzior i chroni pierwszy zwój przed wykruszeniem.
- Gwintownik wstępny (1 pierścień). Osadź w pokrętle, ustaw prostopadle (kątownik z dwóch stron), lekko dociśnij i obróć. Po 2–3 zwojach gwintownik prowadzi się sam i docisk ma być zerowy.
- Rytm: pół obrotu do przodu, ćwierć do tyłu. Cofnięcie łamie wiór; w stali słyszysz i czujesz charakterystyczne „kliknięcie”. Bez tego wiór zwija się w rowkach, blokuje narzędzie i gwintownik pęka.
- Smarowanie. Olej do gwintowania (stal, nierdzewna), nafta lub spirytus (aluminium), na sucho lub lekko (żeliwo, mosiądz). W otworze nieprzelotowym co kilka zwojów wykręć gwintownik i wydmuchaj wióry.
- Zdzierak i wykańczak (2 i 3 pierścienie). Kolejne gwintowniki kompletu wchodzą już w nacięty zarys, więc idą lekko. W otworach przelotowych w cienkim materiale wystarcza często sam wykańczak po wstępnym.
- Kontrola. Sprawdzian gwintowy (strona przechodnia i nieprzechodnia) albo nowa śruba danej klasy: ma wejść palcami na całej długości bez luzu „na boki”. Oczyść otwór z wiórów i oleju, zwłaszcza przed klejeniem anaerobowym.
Gwintowniki: rodzaje, materiały i powłoki
Dobór gwintownika do zadania ma większy wpływ na wynik niż marka. Trzy pytania porządkują wybór: ręcznie czy maszynowo, otwór przelotowy czy nieprzelotowy, jaki materiał.
| Typ gwintownika | Norma / forma | Do czego | Cechy |
|---|---|---|---|
| Komplet ręczny 3-częściowy | DIN 352 (ISO 529) | warsztat, naprawy, małe serie | wstępny ma stożek nawrotny 6–8 zwojów, wykańczak 1,5–2 zwoje; prowadzenie ręką, najmniejsze ryzyko złamania |
| Ręczny jednoprzejściowy | DIN 2181 / 352 (forma C) | szybkie gwintowanie przelotowe | jeden gwintownik zamiast kompletu, wymaga wprawy |
| Maszynowy prosty z ostrzem skośnym | DIN 371 (do M10) / DIN 376, forma B | otwory przelotowe | wiór wypychany przed narzędzie; nie do otworów ślepych |
| Maszynowy z rowkiem skrętnym 35–45° | DIN 371 / 376, forma C | otwory nieprzelotowe | wiór wyprowadzany do tyłu; najczęstszy w CNC |
| Gwintownik bezwiórowy (wygniatak) | DIN 2174 | aluminium, miedź, stale miękkie i nierdzewne austenityczne | nie skrawa, lecz wygniata zarys; gwint mocniejszy, brak wiórów, ale wymaga innego, większego otworu (np. M6: 5,5–5,6 mm) |
| Gwintownik do rur G | DIN 5157 / ISO 228 | złączki, armatura, pneumatyka | zarys 55°, oznaczenie G + rozmiar w calach |
| Gwintownik stożkowy R/Rc | DIN 5156 / ISO 7 | szczelne połączenia gazowe i hydrauliczne | gwint zbieżny 1:16, uszczelnia na zarysie |
Materiał narzędzia. HSS (stal szybkotnąca) wystarcza do stali konstrukcyjnych do ok. 800 MPa, aluminium, mosiądzu i tworzyw. HSS-E (z 5 % kobaltu) jest obowiązkowa do stali nierdzewnych austenitycznych, takich jak stal 304, stali ulepszanych cieplnie i żeliw stopowych. HSS-E PM (metalurgia proszków) i węglik spiekany to narzędzia produkcyjne do serii. Powłoki: TiN (złota) obniża tarcie i wydłuża trwałość w stali, TiCN i TiAlN do materiałów twardych, a do aluminium lepiej gwintownik bez powłoki albo z powłoką polerowaną, bo aluminium nakleja się na TiN i tworzy narost.
Gwintowanie w różnych materiałach
| Materiał | Wiertło | Gwintownik | Chłodzenie | Głębokość gwintu nośnego | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| Stal konstrukcyjna S235, S355 | z tabeli | HSS, TiN | olej do gwintowania, emulsja | 1×D | najbardziej przewidywalny materiał; rytm pół obrotu, ćwierć cofnięcia |
| Stal nierdzewna 304, 316 | z tabeli (można +0,05 mm) | HSS-E, rowek skrętny | olej siarkowany, obficie | 1–1,25×D | umacnia się przez zgniot: bez przerw w ruchu, bez „dopychania”, ostry gwintownik |
| Stal ulepszona cieplnie, sprężynowa | z tabeli | HSS-E, TiAlN, krótkie stożki | olej | 1×D | powyżej 40 HRC gwintowanie tylko maszynowe lub gwintownikiem węglikowym; po hartowaniu lepiej gwintować przed obróbką cieplną |
| Aluminium 6060, 6082, 7075 | z tabeli lub +0,1 mm | HSS bez powłoki, polerowane rowki, lub wygniatak | nafta, spirytus, emulsja rzadka | 1,5–2×D | miękki stop (1050, 6060) klei się do narzędzia; gwint wyrywa się łatwo, więc dłuższy; alternatywa: wkładka druciana od razu |
| Żeliwo szare | z tabeli | HSS, prosty rowek | na sucho lub sprężone powietrze | 1,25×D | wiór sypki, grafit smaruje; pył żeliwny ścierny: oczyść prowadnice |
| Mosiądz, brąz | z tabeli | HSS o kącie natarcia ~0° (do mosiądzu) | na sucho lub olej rzadki | 1×D | mosiądz „wciąga” gwintownik: trzymaj pokrętło pewnie, krótkie kroki |
| Miedź | z tabeli +0,1 mm | HSS polerowany | emulsja | 1,5×D | bardzo plastyczna, lepki wiór; gwint mało trwały, często lepsza nakrętka wtopiona lub wkładka |
| Tworzywa (PA, POM, PVC) | z tabeli +0,1–0,2 mm | HSS o dużym kącie natarcia | na sucho | 2×D | tworzywo sprężynuje i „zaciska” gwintownik; przy PA lepiej wkręt do tworzyw lub wkładka metalowa |
Najczęstsze błędy przy wierceniu i gwintowaniu
- Otwór za mały (np. 6,5 mm pod M8 „dla pewności”): moment skrawania rośnie o kilkadziesiąt procent, gwintownik grzeje się i pęka. Tabela, nie intuicja.
- Otwór za duży (7,0 mm pod M8): gwint trzyma na połowie wysokości zarysu, śruba wyrywa się przy dokręcaniu momentem z tabeli. Gwint do skasowania wkładką.
- Brak fazki: gwintownik „wchodzi na siłę”, pierwszy zwój wykruszony, śruba zahacza o zadzior.
- Krzywy start: gwintownik pochylony o 2–3° nacina gwint stożkowy, śruba wchodzi do połowy i blokuje się. Kątownik przy pierwszych dwóch zwojach, zawsze.
- Brak cofania: długi wiór zapycha rowki, zwłaszcza w stali nierdzewnej i aluminium. Pół obrotu do przodu, ćwierć do tyłu.
- Gwintowanie na sucho w stali: narost na ostrzach, szarpany gwint, gwintownik tępy po kilku otworach.
- Wkrętarka zamiast pokrętła: brak czucia oporu i brak cofania; złamane gwintowniki w drobnych gwintach (M3–M5) to w dziewięciu przypadkach na dziesięć skutek pracy maszyną bez sprzęgła.
- Gwintownik przelotowy w otworze ślepym: wiór wypychany do przodu nie ma gdzie uciec, zbija się w dnie i blokuje narzędzie.
- Pominięcie przedmuchu w otworze nieprzelotowym: wióry na dnie uniemożliwiają dojście gwintownika na pełną głębokość; śruba „nie dochodzi”.
- Gwintowanie po cynkowaniu ogniowym: powłoka cynku o grubości 50–100 µm zalewa zarys gwintu; gwinty wewnętrzne wykonuje się po cynkowaniu lub przegwintowuje (gwintownik oznaczony jako „do przegwintowania ocynku”), a gwinty zewnętrzne cynkuje się z nadmiarem tolerancji.
Naprawa zerwanego gwintu i złamanego gwintownika
Zerwany gwint w aluminiowej głowicy, obudowie silnika czy stalowej płycie nie oznacza wymiany części. Trzy sposoby naprawy różnią się trwałością i kosztem.
| Metoda | Jak działa | Wiertło i gwintownik | Trwałość | Koszt zestawu (XI 2026) |
|---|---|---|---|---|
| Wkładka druciana (typ Helicoil, DIN 8140) | sprężyna z drutu o przekroju rombowym wkręcana w powiększony gwint; wewnątrz zostaje gwint oryginalny M | specjalne: pod M8 wiertło 8,3 mm i gwintownik STI M8 | wyższa niż gwint w aluminium (stal nierdzewna, rozkład obciążenia) | zestaw M6 lub M8 z 10–25 wkładkami: 60–150 zł |
| Tulejka gwintowana (Ensat, Time-Sert) | samonacinająca lub wklejana tulejka z gwintem zewnętrznym i wewnętrznym | wiertło pod gwint zewnętrzny tulejki (np. M8 → otwór 10,5 mm pod tulejkę M12 zewn.) | bardzo wysoka, do połączeń wielokrotnie rozkręcanych | pojedyncza tulejka 5–20 zł, zestaw z narzędziami 200–500 zł |
| Przegwintowanie na większy rozmiar | otwór rozwiercany pod kolejny gwint, np. M8 → M10 | z tabeli dla nowego gwintu | jak gwint pierwotny | koszt wiertła i gwintownika; wymaga innej śruby |
| Wypełnienie i gwintowanie od nowa | spawanie lub klej metalowy, potem nowy otwór | jak dla gwintu pierwotnego | zależna od wypełnienia; spoina w aluminium po spawaniu TIG daje pełną wytrzymałość, klej metalowy tylko do połączeń nieobciążonych | robocizna |
Złamany gwintownik w otworze to osobny problem, bo stal szybkotnąca ma 62–65 HRC i nie da się jej nawiercić. Wyjścia: wybicie fragmentów punktakiem w kierunku odwrotnym do nacinania (małe gwinty), wyciągacz do gwintowników z trzema lub czterema palcami wchodzącymi w rowki, elektrodrążenie w zakładzie narzędziowym (najpewniejsze dla elementów drogich), lub wytrawienie HSS w rozcieńczonym kwasie azotowym, gdy element jest z aluminium (kwas nie atakuje aluminium tak jak stali, ale to praca dla osób umiejących obchodzić się z kwasami). Ten sam zestaw metod opisujemy przy wykręcaniu urwanej śruby z aluminium; z kolei śruba, która nie chce wyjść przez korozję, to temat zapieczonej śruby.
Ceny gwintowników i wierteł w Polsce (XI 2026)
| Narzędzie | Cena orientacyjna | Uwagi |
|---|---|---|
| Wiertło HSS 6,8 mm (pod M8) | 5–15 zł | HSS-G (szlifowane) trzyma średnicę lepiej niż HSS-R (walcowane) |
| Wiertło HSS-E Co5 6,8 mm | 15–35 zł | do stali nierdzewnej i ulepszonej |
| Komplet gwintowników ręcznych M6 HSS, 3 szt. | 15–40 zł | marki warsztatowe; komplety poniżej 10 zł to zwykle stal narzędziowa węglowa, tępiąca się po kilku otworach w stali |
| Gwintownik maszynowy HSS-E M8, rowek skrętny | 30–80 zł | do wiertarki kolumnowej z biegiem wstecznym lub CNC |
| Zestaw gwintowników i narzynek M3–M12 w kasecie | 80–300 zł | zestawy HSS za 80–120 zł wystarczają do napraw; narzędzia produkcyjne kosztują od 250 zł |
| Narzynka M8 HSS | 10–30 zł | z oprawką do narzynek 25 mm |
| Pokrętło do gwintowników M3–M12 | 20–60 zł | regulowane, z dwoma ramionami |
| Pogłębiacz stożkowy 90° HSS | 15–40 zł | trzyostrzowy nie „wibruje” tak jak pięcioostrzowy |
| Zestaw do naprawy gwintu wkładkami M6 lub M8 | 60–150 zł | wiertło, gwintownik STI, klucz, wkładki, przebijak |
| Sprawdzian gwintowy M8 6H (tłoczkowy) | 60–150 zł | warsztat produkcyjny; w naprawach wystarczy śruba danej klasy |
Normy dotyczące gwintów i wierteł pod gwint
- PN-EN ISO 68-1: gwinty ISO ogólnego przeznaczenia, zarys podstawowy (kąt 60°, wysokość zarysu H = 0,866·P).
- PN-EN ISO 261: gwinty metryczne ISO ogólnego przeznaczenia, plan ogólny (przypisanie skoków do średnic, szeregi 1, 2, 3).
- PN-EN ISO 724: gwinty metryczne ISO, wymiary podstawowe (średnice D, D2, D1 dla gwintu wewnętrznego).
- PN-EN ISO 965-1: tolerancje gwintów metrycznych; klasa 6H dla gwintów wewnętrznych, 6g dla zewnętrznych.
- ISO 2306: wiertła do otworów przeznaczonych do gwintowania (zalecane średnice).
- PN-EN ISO 228-1: gwinty rurowe walcowe G niezapewniające szczelności; PN-EN 10226-1 / ISO 7-1: gwinty rurowe stożkowe R/Rc zapewniające szczelność.
- ISO 529, DIN 352, DIN 371, DIN 376: gwintowniki ręczne i maszynowe, wymiary i formy ostrzy.
- DIN 8140: wkładki gwintowe druciane.
- ASME B1.1: gwinty calowe unifikowane UNC/UNF.
- PN-EN 1090-2: wykonanie konstrukcji stalowych, w tym wymagania dla połączeń śrubowych.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Pod gwint M8 o skoku 1,25 mm wierci się otwór 6,8 mm (wynik wzoru 8 − 1,25 = 6,75 mm, zaokrąglony do handlowego wiertła 6,8). Pod drobnozwojny M8×1 wiertło ma 7,0 mm. Pod wkładkę drucianą M8 (naprawa gwintu) otwór jest większy, 8,3 mm, i gwintuje się go gwintownikiem STI, nie zwykłym M8.
Od średnicy nominalnej gwintu odejmij skok: d = D − P. Dla M6 (skok 1 mm) to 5,0 mm, dla M10 (skok 1,5 mm) 8,5 mm, dla M12 (skok 1,75 mm) 10,25 mm, czyli wiertło 10,2 mm. Wzór daje gwint o wysokości nośnej ok. 75–80 procent pełnego zarysu, co jest standardem przemysłowym: pełna wysokość zarysu nie zwiększa istotnie wytrzymałości, a wielokrotnie podnosi moment gwintowania i ryzyko złamania gwintownika.
Pod M10 (skok 1,5 mm) wiertło 8,5 mm, pod M12 (skok 1,75 mm) wiertło 10,2 mm. W wersjach drobnozwojnych otwory są większe: M10×1,25 → 8,8 mm, M10×1 → 9,0 mm, M12×1,5 → 10,5 mm, M12×1,25 → 10,8 mm. Pomylenie gwintu zwykłego z drobnozwojnym to częsty błąd przy naprawach w motoryzacji, gdzie M10×1,25 i M12×1,25 są standardem.
Pod gwint rurowy G 1/2 wg ISO 228-1 wierci się otwór 19,0 mm, bo średnica zewnętrzna tego gwintu wynosi 20,955 mm przy 14 zwojach na cal. Gwint rurowy nie jest gwintem calowym UNC: pod 1/2-13 UNC wiertło ma tylko 10,8 mm. Pozostałe rurowe: G 1/8 → 8,8 mm, G 1/4 → 11,8 mm, G 3/8 → 15,25 mm, G 3/4 → 24,5 mm, G 1 → 30,75 mm.
Pod narzynkę pręt ma być nieco cieńszy niż nominał, bo materiał podczas nacinania częściowo się wypiętrza: pod M8 pręt 7,8–7,9 mm, pod M10 9,8–9,9 mm, pod M12 11,8 mm, pod M6 5,8–5,9 mm. Reguła: D − 0,1·P do D − 0,15·P. Koniec pręta fazuje się pod 30–45° na długości jednego skoku, żeby narzynka złapała zarys bez zrywania pierwszego zwoju.
Najczęściej z trzech powodów: otwór za mały (np. 6,5 zamiast 6,8 mm pod M8), brak cofania o ćwierć obrotu łamiącego wiór oraz gwintowanie wkrętarką bez sprzęgła momentowego. Rzadziej winny jest brak smarowania (stal nierdzewna, aluminium) albo gwintownik przelotowy użyty w otworze ślepym, gdzie wiór nie ma dokąd uciec. Stal szybkotnąca gwintownika ma ok. 62–65 HRC i pęka bez ostrzeżenia, dlatego gwintuje się w okularach ochronnych.
W aluminium gwint nośny powinien mieć długość 1,5–2 średnic nominalnych (M8: 12–16 mm), w stali wystarcza 1×D, w żeliwie 1,25×D. Miękkie stopy (1050, 6060) wyrywają się łatwo, dlatego w elementach rozkręcanych wielokrotnie od razu stosuje się wkładki druciane ze stali nierdzewnej albo tulejki gwintowane. Przy gwintowaniu aluminium smaruje się naftą lub spirytusem, a gwintownik wybiera bez powłoki TiN, bo aluminium nakleja się na nią i tworzy narost.
Tylko gwintownikiem maszynowym, na wiertarce z biegiem wstecznym i najlepiej ze sprzęgłem momentowym lub uchwytem do gwintowania z kompensacją; ręczny komplet trzyczęściowy jest przeznaczony do pokrętła. Wkrętarka akumulatorowa bez sprzęgła nastawionego na niski moment łamie gwintowniki M3–M6, bo nie daje czucia oporu ani możliwości cofnięcia dla złamania wióra. W warsztacie domowym bezpieczniej gwintować ręcznie: pół obrotu do przodu, ćwierć do tyłu.
Trzy sposoby: wkładka druciana typu Helicoil (otwór powiększa się specjalnym wiertłem, np. 8,3 mm pod M8, gwintuje gwintownikiem STI i wkręca sprężynę z drutu, w środku zostaje oryginalny gwint M8), tulejka gwintowana typu Ensat lub Time-Sert (najtrwalsza, do połączeń rozkręcanych wielokrotnie) albo przegwintowanie na kolejny rozmiar, np. z M8 na M10, co wymaga innej śruby. Zestaw do wkładek M6–M8 kosztuje 60–150 zł; w aluminium wkładka daje gwint mocniejszy od pierwotnego.
Źródła
- PN-EN ISO 261:2001. „Gwinty metryczne ISO ogólnego przeznaczenia. Plan ogólny”. PKN.
- PN-EN ISO 724:2002. „Gwinty metryczne ISO ogólnego przeznaczenia. Wymiary podstawowe”. PKN.
- PN-EN ISO 965-1:2015. „Gwinty metryczne ISO ogólnego przeznaczenia. Tolerancje. Część 1: Zasady i dane podstawowe”. PKN.
- ISO 2306:1972. „Drills for use prior to tapping screw threads”. ISO.
- PN-EN ISO 228-1:2005. „Gwinty rurowe połączeń ze szczelnością nieuzyskiwaną na gwincie. Część 1: Wymiary, tolerancje i oznaczenie”. PKN.
- ISO 529:2017. „Short machine taps and hand taps”. ISO.
- DIN 8140-1:1985. „Gewindeeinsätze aus Draht, Form A”. DIN.
- ASME B1.1-2019. „Unified Inch Screw Threads (UN, UNR, and UNJ Thread Forms)”. ASME.
- Poradnik mechanika. Praca zbiorowa, wyd. REA, Warszawa 2013 (rozdziały: gwinty, narzędzia do gwintowania).
- Katalogi narzędzi do gwintowania Fanar (Fabryka Narzędzi FANAR S.A., Ciechanów): tabele wierteł pod gwinty, 2025/2026.
- Emuge-Franken. „Handbuch der Gewindetechnik”: zalecenia doboru otworów i prędkości gwintowania.
- Alexander E. M. „Analysis and Design of Threaded Assemblies”. SAE Technical Paper 770420, 1977: wpływ wysokości zarysu i długości wkręcenia na wytrzymałość gwintu.
Sprawdź też
- Jak odkręcić zapieczoną śrubę: kolejność ośmiu metod
- Jak wykręcić urwaną śrubę z aluminium
- Obróbka skrawaniem: toczenie, frezowanie, wiercenie
- Obróbka CNC a ręczna: kiedy która
- Stal nierdzewna 304: skład, właściwości, obróbka
- Jak hartować stal: temperatury i ośrodki chłodzące
- Rodzaje stali: klasyfikacja i oznaczenia
- Mosiądz: skład, gatunki, obróbka
- Jak usunąć rdzę z metalu: domowe sposoby i odrdzewiacze
- Ile waży stal: tabele gęstości, prętów i blach
- Gięcie i cięcie blachy: metody i promienie gięcia
- Obróbka metali: hub działu
Treści mają charakter informacyjno-edukacyjny. Wartości w tabelach policzono z wymiarów normowych i zaokrąglono do handlowych średnic wierteł; przy gwintach odpowiedzialnych (połączenia konstrukcyjne, ciśnieniowe, motoryzacyjne) stosuj wymagania dokumentacji technicznej i sprawdziany gwintowe. Ceny orientacyjne z listopada 2026. Prace przy konstrukcjach nośnych wymagają uprawnionego projektanta i wykonawcy.
