Odpuszczanie stali to zabieg obróbki cieplnej, który wykonuje się zawsze po hartowaniu: zahartowany element nagrzewa się ponownie do temperatury niższej niż przemiana austenityczna (dla stali węglowych poniżej około 727°C), wytrzymuje w niej określony czas i chłodzi. Po co? Stal prosto po hartowaniu jest bardzo twarda, ale krucha i pełna naprężeń. Nóż, dłuto albo sprężyna w takim stanie mogą pęknąć od uderzenia lub nawet samoistnie po kilku dniach. Odpuszczanie oddaje część twardości w zamian za ciągliwość i udarność, a wybór temperatury decyduje o tym, gdzie na tej skali się zatrzymasz. W tym poradniku znajdziesz trzy rodzaje odpuszczania z zakresami temperatur, tabelę barw nalotowych, czasy wytrzymania, przykłady dla popularnych gatunków stali i odpowiedź na pytanie, czy da się odpuszczać w domowym piekarniku.
⚠️ WAŻNE OSTRZEŻENIE!
Stal po wyjęciu z pieca lub nagrzana palnikiem przez długi czas nie zmienia koloru, a ma kilkaset stopni: chwytaj ją wyłącznie kleszczami i odkładaj na niepalne podłoże. Olej hartowniczy i olej po obróbce mogą się zapalić, a ich opary są szkodliwe, więc pracuj w przewiewnym miejscu z gaśnicą w zasięgu ręki. Nie gaś płonącego oleju wodą. Elementów odpowiedzialnych, takich jak śruby wysokiej klasy, sprężyny zawieszeń, haki czy części maszyn, nie poddawaj obróbce cieplnej domowymi metodami: to zadanie dla hartowni z kontrolą temperatury i pomiarem twardości.
W razie wypadku: numer alarmowy 112.
W skrócie: najważniejsze fakty o odpuszczaniu stali
| Zagadnienie | Odpowiedź |
|---|---|
| Definicja | nagrzanie zahartowanej stali poniżej temperatury przemiany, wytrzymanie i chłodzenie |
| Kiedy | zawsze po hartowaniu, najlepiej od razu, zanim stal ostygnie do temperatury pokojowej i popęka |
| Cel | zmniejszenie naprężeń i kruchości, zwiększenie ciągliwości i udarności |
| Koszt | spadek twardości, tym większy, im wyższa temperatura odpuszczania |
| Odpuszczanie niskie | ok. 150–250°C: narzędzia, noże, łożyska; twardość prawie zachowana |
| Odpuszczanie średnie | ok. 250–500°C: sprężyny, resory, matryce; wysoka sprężystość |
| Odpuszczanie wysokie | ok. 500–650°C (dla części stali do ok. 700°C): części maszyn, wały; najwyższa udarność |
| Ulepszanie cieplne | hartowanie + odpuszczanie wysokie |
| Czas | zwykle 1–2 godziny po nagrzaniu na wskroś; orientacyjnie ok. 1 h na każde 25 mm grubości |
| Barwy nalotowe | od słomkowej (ok. 220°C) przez brązową i fioletową do niebieskiej (ok. 300°C) |
| Wielokrotne odpuszczanie | stale narzędziowe wysokostopowe i szybkotnące odpuszcza się 2–3 razy |
| Kruchość odpuszczania | niepożądany spadek udarności w pewnych zakresach temperatur, zależny od gatunku |
| Pomiar efektu | twardościomierz, najczęściej metodą Rockwella (HRC) według PN-EN ISO 6508-1 |
| Terminologia | PN-EN 10052: słownik obróbki cieplnej stopów żelaza |
| Domowe odpuszczanie | piekarnik (do ok. 250°C) dla noży i drobnych narzędzi; palnik tylko metodą barw |
| Najczęstszy błąd | pominięcie odpuszczania lub zwłoka, po której zahartowany element pęka |
Po co odpuszcza się stal po hartowaniu
Podczas hartowania stal nagrzewa się do stanu, w którym węgiel rozpuszcza się w sieci żelaza (austenit), a potem gwałtownie chłodzi w wodzie, oleju lub powietrzu. Węgiel nie zdąży wydzielić się z roztworu i zostaje „uwięziony” w zniekształconej sieci krystalicznej. Tak powstaje martenzyt: struktura bardzo twarda, ale krucha, obciążona ogromnymi naprężeniami wewnętrznymi. Do tego część austenitu nie przemienia się w ogóle i zostaje w stali jako austenit szczątkowy, który z czasem potrafi przemieniać się sam, zmieniając wymiary detalu.
Odpuszczanie rozwiązuje trzy problemy naraz. Po pierwsze obniża naprężenia hartownicze, a więc ryzyko pęknięć, także opóźnionych. Po drugie zwiększa ciągliwość i udarność, czyli odporność na uderzenia i zginanie. Po trzecie stabilizuje strukturę i wymiary, co ma znaczenie w narzędziach pomiarowych, łożyskach i matrycach. Ceną jest spadek twardości i wytrzymałości, dlatego temperaturę dobiera się do tego, czego oczekujesz od elementu: ostrza, sprężystości czy odporności na obciążenia dynamiczne.
Co dzieje się w stali podczas odpuszczania
W podręcznikach metaloznawstwa odpuszczanie opisuje się jako kilka nakładających się etapów, których granice zależą od składu stali. Poniższe zakresy są orientacyjne dla stali węglowych i niskostopowych.
| Zakres temperatur (orientacyjnie) | Co zachodzi w strukturze | Skutek praktyczny |
|---|---|---|
| do ok. 200–250°C | z martenzytu wydzielają się drobne węgliki przejściowe, maleje przesycenie sieci węglem (martenzyt odpuszczony) | spadek naprężeń przy niewielkim spadku twardości |
| ok. 200–300°C | austenit szczątkowy przemienia się w struktury bainityczne lub martenzyt odpuszczony | stabilizacja wymiarów; w części stali pojawia się kruchość odpuszczania |
| ok. 300–450°C | węgliki przejściowe przechodzą w cementyt, powstaje troostyt odpuszczania | wysoka granica sprężystości: zakres dla sprężyn |
| ok. 450–650°C | cementyt koaguluje w kuliste cząstki, powstaje sorbit odpuszczania | wyraźny spadek twardości, najwyższa udarność i ciągliwość |
W stalach wysokostopowych, zwłaszcza narzędziowych szybkotnących, pojawia się zjawisko twardości wtórnej: przy odpuszczaniu w okolicach 500–600°C wydzielają się drobne węgliki pierwiastków stopowych (wolframu, molibdenu, wanadu), a twardość zamiast spadać, rośnie. Dlatego takie stale odpuszcza się w wysokiej temperaturze i kilkakrotnie, co omawiamy niżej.
Rodzaje odpuszczania: niskie, średnie i wysokie
| Rodzaj | Temperatura (orientacyjnie) | Twardość po odpuszczaniu (typowo) | Zastosowania |
|---|---|---|---|
| Niskie | 150–250°C | ok. 56–64 HRC (zależnie od stali) | narzędzia skrawające i ręczne, noże, łożyska, sprawdziany, elementy nawęglane |
| Średnie | 250–500°C | ok. 40–50 HRC | sprężyny, resory, matryce kuźnicze, dłuta, siekiery |
| Wysokie | 500–650°C (do ok. 700°C) | ok. 20–35 HRC | wały, osie, koła zębate, śruby wysokiej klasy, korbowody; ulepszanie cieplne |
Odpuszczanie niskie
Stosuje się je tam, gdzie liczy się twardość i odporność na ścieranie: w ostrzach, narzędziach i łożyskach. Odpuszczanie w 150–250°C zdejmuje najgroźniejsze naprężenia, a twardość spada tylko o kilka jednostek HRC. To zakres typowy dla stali nożowych: nóż kuchenny z popularnej stali nierdzewnej po hartowaniu odpuszcza się zwykle w dolnej części tego zakresu, żeby zachować krawędź, a mniej narażony na uderzenia nóż myśliwski czy siekiera wymagają już większej ciągliwości.
Odpuszczanie średnie
Daje stal o wysokiej granicy sprężystości: element można mocno ugiąć, a wraca do kształtu. Dlatego to zakres dla sprężyn i resorów. W narzędziach udarowych, takich jak dłuta, przecinaki i przebijaki, stosuje się odpuszczanie z pogranicza niskiego i średniego, żeby ostrze było twarde, a trzonek nie pękał od uderzeń młotka.
Odpuszczanie wysokie i ulepszanie cieplne
Hartowanie połączone z wysokim odpuszczaniem nazywa się ulepszaniem cieplnym. Daje najlepsze połączenie wytrzymałości i udarności, dlatego tak obrabia się części maszyn pracujące pod obciążeniami zmiennymi: wały, osie, koła zębate, śruby klasy 8.8, 10.9 i 12.9. Stale przeznaczone do tej obróbki opisują normy PN-EN ISO 683-1 i PN-EN ISO 683-2 (wcześniej PN-EN 10083).
Barwy nalotowe: jak odczytać temperaturę z koloru stali
Na czystej, wypolerowanej stali nagrzewanej na powietrzu tworzy się cieniutka warstwa tlenków. Jej grubość rośnie z temperaturą, a światło odbite od niej daje kolory interferencyjne: od jasnosłomkowego po niebieski i szary. Kowale i ślusarze od stuleci odpuszczają narzędzia właśnie „na barwę”, zwłaszcza palnikiem, gdy nie mają pieca z termoregulatorem.
| Barwa nalotowa | Temperatura (orientacyjnie) | Typowe zastosowanie odpuszczania |
|---|---|---|
| jasnosłomkowa | ok. 200–220°C | narzędzia pomiarowe, frezy, noże do papieru |
| słomkowa, złota | ok. 220–240°C | noże, narzędzia skrawające, rylce |
| brązowa | ok. 240–260°C | wiertła, gwintowniki, narzędzia do drewna |
| brązowo-purpurowa | ok. 260–270°C | dłuta stolarskie, noże do tworzyw |
| purpurowa | ok. 270–280°C | przecinaki, dłuta ślusarskie, siekiery |
| fioletowa | ok. 280–290°C | narzędzia udarowe, śrubokręty |
| ciemnoniebieska | ok. 290–300°C | sprężyny, piły |
| niebieska | ok. 300–320°C | sprężyny, elementy sprężyste |
| jasnoniebieska, szara | powyżej ok. 320–350°C | powyżej tej granicy barwy przestają być wiarygodną miarą |
Metoda ma ograniczenia, o których warto pamiętać. Barwa zależy nie tylko od temperatury, ale też od czasu: długie wytrzymanie w niższej temperaturze da ciemniejszy kolor niż krótkie w wyższej. Kolory widać tylko na czystym, jasnym metalu, więc powierzchnię trzeba zeszlifować lub wypolerować po hartowaniu. Na stalach nierdzewnych i wysokostopowych barwy przesuwają się w stronę wyższych temperatur i przestają odpowiadać tabeli. A powyżej około 350°C barw już nie da się odczytać. Do odpuszczania średniego i wysokiego potrzebny jest piec z pomiarem temperatury.
Ile trwa odpuszczanie i dlaczego czasem robi się je dwa razy
Odpuszczanie to nie jest krótkie „przegrzanie”. Element musi się nagrzać na wskroś do zadanej temperatury, a potem pozostać w niej na tyle długo, żeby przemiany zdążyły zajść w całym przekroju. W praktyce warsztatowej przyjmuje się zwykle 1–2 godziny wytrzymania, a dla większych przekrojów orientacyjnie około godziny na każde 25 mm grubości. Temperatura i czas działają zamiennie: krótsze odpuszczanie w wyższej temperaturze daje podobny efekt jak dłuższe w niższej, co opisują parametry odpuszczania w literaturze metaloznawczej.
Podwójne i potrójne odpuszczanie stosuje się w stalach narzędziowych wysokostopowych i szybkotnących. Po pierwszym odpuszczaniu austenit szczątkowy przemienia się w świeży, nieodpuszczony martenzyt, który jest znów kruchy. Drugie odpuszczanie odpuszcza właśnie ten martenzyt. Stale szybkotnące odpuszcza się zwykle trzykrotnie w okolicach 540–570°C, z pełnym ostudzeniem do temperatury pokojowej między cyklami. Przy nożach ze stali nierdzewnej podwójne odpuszczanie niskie jest dobrą praktyką także w warunkach domowych.
Ważny jest też moment. Odpuszczanie powinno nastąpić jak najszybciej po hartowaniu, najlepiej gdy element ostygnie do temperatury pozwalającej go bezpiecznie chwycić. Zahartowana, nieodpuszczona stal zostawiona na noc potrafi pęknąć od samych naprężeń wewnętrznych.
Kruchość odpuszczania: zakresy, których warto unikać
W niektórych zakresach temperatur udarność stali po odpuszczaniu, zamiast rosnąć, spada. To zjawisko nazywa się kruchością odpuszczania i ma dwie odmiany opisywane w podręcznikach metaloznawstwa.
- Kruchość odpuszczania I rodzaju (nieodwracalna) występuje w wielu stalach przy odpuszczaniu w okolicach 250–400°C. Dlatego sprężyny i narzędzia udarowe odpuszcza się poza zakresem najbardziej niekorzystnym dla danego gatunku, według karty materiałowej.
- Kruchość odpuszczania II rodzaju (odwracalna) dotyczy głównie stali stopowych z chromem, manganem i niklem, odpuszczanych w około 450–600°C i powoli chłodzonych. Przeciwdziała się jej szybkim chłodzeniem po odpuszczaniu (w oleju lub wodzie) oraz dodatkiem molibdenu, dlatego tak popularne są stale chromowo-molibdenowe do ulepszania cieplnego.
Odpuszczanie, wyżarzanie, normalizowanie: czym się różnią
Te zabiegi często się myli, bo wszystkie polegają na nagrzaniu i chłodzeniu stali. Różnią się jednak celem, temperaturą i tym, czy wykonuje się je przed, czy po hartowaniu. Terminologię porządkuje norma PN-EN 10052.
| Zabieg | Temperatura (orientacyjnie) | Chłodzenie | Cel | Kiedy |
|---|---|---|---|---|
| Hartowanie | powyżej przemiany (dla stali węglowych ok. 780–860°C) | szybkie: woda, olej, powietrze | twardość (martenzyt) | na gotowym lub prawie gotowym elemencie |
| Odpuszczanie | poniżej przemiany: 150–650°C | zwykle na powietrzu | ciągliwość, zmniejszenie naprężeń | zawsze po hartowaniu |
| Wyżarzanie zmiękczające | tuż poniżej lub w okolicy przemiany | bardzo powolne, z piecem | miękkość, łatwa obróbka skrawaniem | przed obróbką mechaniczną |
| Wyżarzanie odprężające | ok. 550–650°C | powolne | usunięcie naprężeń po spawaniu, gięciu | po spawaniu i obróbce plastycznej |
| Normalizowanie | powyżej przemiany | na spokojnym powietrzu | ujednolicenie i rozdrobnienie ziarna | po kuciu, przed hartowaniem |
Odpuszczanie popularnych gatunków stali
Poniższe zakresy mają charakter orientacyjny i pochodzą z typowych kart materiałowych. Przed obróbką zawsze sprawdź kartę konkretnego gatunku od dostawcy, bo zakresy różnią się w zależności od wymaganej twardości i przekroju.
| Gatunek (PN / EN) | Hartowanie | Odpuszczanie | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|
| C45 / 1.0503 | ok. 820–860°C, woda lub olej | ok. 550–660°C przy ulepszaniu cieplnym; niżej, gdy potrzebna twardość | wały, osie, sworznie |
| 40HM / 42CrMo4 (1.7225) | ok. 820–860°C, olej | ok. 540–680°C | wały, koła zębate, śruby wysokiej klasy, części zawieszeń |
| ŁH15 / 100Cr6 (1.3505) | ok. 830–870°C, olej | ok. 150–180°C | łożyska toczne, sprawdziany |
| 4H13 / X46Cr13 (1.4034) | ok. 1000–1050°C, olej lub powietrze | ok. 150–300°C (noże), wyżej przy wymaganej ciągliwości | noże, narzędzia chirurgiczne |
| NC11LV / X153CrMoV12 (1.2379) | ok. 1020–1080°C | niskie ok. 150–200°C lub wysokie ok. 500–540°C (twardość wtórna), 2–3 razy | wykrojniki, noże gilotynowe |
| SW7M / HS6-5-2 (1.3343) | ok. 1190–1230°C | ok. 540–570°C, trzykrotnie | wiertła, frezy, gwintowniki |
Więcej o oznaczeniach i grupach gatunków przeczytasz w przeglądzie rodzajów stali, a o doborze stali do ostrzy w tekście o tym, jaka stal na nóż sprawdza się najlepiej.
Odpuszczanie w domu: piekarnik i palnik
Piekarnik kuchenny to zaskakująco dobre narzędzie do odpuszczania niskiego. Większość piekarników osiąga 250–275°C, czyli dokładnie zakres potrzebny do noży i drobnych narzędzi. Termostaty piekarników bywają jednak niedokładne o kilkanaście stopni, dlatego warto sprawdzić temperaturę osobnym termometrem piekarnikowym. Typowa procedura dla noża: nagrzany piekarnik, element na blasze, 1–2 godziny wytrzymania, ostudzenie na powietrzu, całość powtórzona drugi raz. Stal po takim zabiegu przybierze słomkową lub złotą barwę.
Palnik i odpuszczanie „na barwę” sprawdza się przy dłutach, przecinakach i narzędziach, w których ostrze ma być twardsze niż reszta. Wypoleruj zahartowany element, a potem grzej go od strony trzonka, nie od ostrza. Barwy nalotowe przesuwają się wzdłuż stali w stronę ostrza. Gdy na krawędź dotrze właściwy kolor, na przykład słomkowy dla dłuta stolarskiego czy purpurowy dla przecinaka, schłodź narzędzie w wodzie, żeby zatrzymać przepływ ciepła. Metoda wymaga wprawy i daje mniej powtarzalne efekty niż piec, ale pozwala uzyskać zróżnicowaną twardość na długości narzędzia.
Czego nie robić w domu: nie odpuszczaj śrub, sprężyn zawieszenia, haków ani innych elementów, od których zależy bezpieczeństwo. Nie wiesz, z jakiej stali są wykonane ani jakie parametry przewidział producent. Tak samo przy odkręcaniu: jeśli zapieczoną śrubę wysokiej klasy mocno grzałeś palnikiem, przeszła niekontrolowane odpuszczanie i należy ją wymienić.
Ile kosztuje odpuszczanie w hartowni
Hartownie usługowe wyceniają obróbkę cieplną zwykle od kilograma wsadu, z minimalną kwotą zlecenia. Orientacyjnie w Polsce na wrzesień 2026: hartowanie z odpuszczaniem drobnych elementów ze stali konstrukcyjnych i narzędziowych kosztuje kilka do kilkudziesięciu złotych za kilogram, a minimalna opłata za zlecenie to zwykle 100–300 zł. Obróbka próżniowa stali wysokostopowych i szybkotnących oraz pomiar twardości z protokołem kosztują więcej. Dla pojedynczego noża czy dłuta w praktyce płaci się opłatę minimalną, dlatego hobbyści często zbierają kilka elementów do jednego zlecenia.
Najczęstsze błędy przy odpuszczaniu
- Brak odpuszczania po hartowaniu. Element jest twardy, ale kruchy: ostrze się wykrusza, sprężyna pęka, a zdarza się, że detal pęka sam po kilku godzinach.
- Zwłoka między hartowaniem a odpuszczaniem. Naprężenia działają od pierwszej minuty, więc odpuszczaj od razu.
- Za krótkie wytrzymanie. Powierzchnia osiągnęła temperaturę, rdzeń nie, więc efekt jest nierównomierny.
- Odpuszczanie na barwę na zabrudzonej stali. Kolorów nie widać albo są przekłamane.
- Ufanie barwom na stali nierdzewnej. Na stalach stopowych kolory nie odpowiadają tabeli dla stali węglowych.
- Jedno odpuszczanie stali szybkotnącej. Austenit szczątkowy przemienia się w nowy martenzyt, który zostaje nieodpuszczony.
- Temperatura z zakresu kruchości dla danego gatunku. Element ma niższą udarność niż po odpuszczaniu w temperaturze niższej albo wyższej.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Temperaturę dobiera się do przeznaczenia elementu. Odpuszczanie niskie w około 150–250°C stosuje się do narzędzi, noży i łożysk, bo zachowuje wysoką twardość. Średnie, w około 250–500°C, daje sprężystość potrzebną sprężynom i resorom. Wysokie, w około 500–650°C, połączone z hartowaniem to ulepszanie cieplne części maszyn, takich jak wały i koła zębate. Dokładną temperaturę dla konkretnego gatunku podaje jego karta materiałowa.
Ze względu na temperaturę wyróżnia się odpuszczanie niskie, średnie i wysokie. Ze względu na sposób nagrzewania: w piecu komorowym z obiegiem powietrza, w kąpielach solnych lub olejowych, w piecach próżniowych, indukcyjnie oraz warsztatowo palnikiem, z kontrolą temperatury na podstawie barw nalotowych. Stale wysokostopowe odpuszcza się wielokrotnie, zwykle dwa lub trzy razy.
Tak, po hartowaniu praktycznie zawsze. Stal zahartowana ma strukturę martenzytu, która jest bardzo twarda, ale krucha i obciążona naprężeniami. Bez odpuszczania ostrza się wykruszają, sprężyny pękają, a zdarza się, że element pęka samoistnie kilka godzin po hartowaniu. Odpuszczanie obniża naprężenia i zwiększa udarność za cenę części twardości.
Stal 40HM, odpowiednik 42CrMo4, to stal chromowo-molibdenowa do ulepszania cieplnego. Typowo hartuje się ją w oleju z temperatury około 820–860°C, a następnie odpuszcza wysoko, w około 540–680°C, dobierając temperaturę do wymaganej wytrzymałości i twardości. Molibden ogranicza jej skłonność do kruchości odpuszczania II rodzaju. Parametry dla konkretnego wytopu i przekroju podaje karta materiałowa dostawcy.
Po nagrzaniu elementu na wskroś wytrzymuje się go w temperaturze odpuszczania zwykle 1–2 godziny, a przy większych przekrojach orientacyjnie około godziny na każde 25 mm grubości. Stale narzędziowe wysokostopowe i szybkotnące odpuszcza się kilkakrotnie, z ostudzeniem do temperatury pokojowej między cyklami. Przy odpuszczaniu na barwę palnikiem czas liczy się w sekundach, ale ta metoda jest mniej powtarzalna.
Tak, przy odpuszczaniu niskim. Większość piekarników osiąga 250–275°C, co wystarcza do noży i drobnych narzędzi. Termostat piekarnika bywa niedokładny, więc temperaturę warto sprawdzić osobnym termometrem. Typowo element trzyma się w piekarniku 1–2 godziny i powtarza cykl dwukrotnie. Piekarnik nie nadaje się do odpuszczania średniego i wysokiego ani do elementów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.
Odpuszczanie wykonuje się po hartowaniu, w temperaturze poniżej przemiany, żeby zmniejszyć kruchość i naprężenia zahartowanej stali. Wyżarzanie to grupa zabiegów wykonywanych zwykle przed obróbką lub po spawaniu i gięciu: wyżarzanie zmiękczające ułatwia obróbkę skrawaniem, odprężające usuwa naprężenia, a normalizujące ujednolica strukturę. Wyżarzanie kończy się zazwyczaj bardzo powolnym chłodzeniem.
Tak. Im wyższa temperatura odpuszczania, tym większy spadek twardości i wytrzymałości, a tym większy wzrost ciągliwości i udarności. Przy odpuszczaniu niskim twardość spada o kilka jednostek HRC, przy wysokim nawet o kilkadziesiąt. Wyjątkiem są stale wysokostopowe, na przykład szybkotnące, w których odpuszczanie w okolicach 500–600°C wywołuje twardość wtórną.
W stalach wysokostopowych po hartowaniu zostaje sporo austenitu szczątkowego. Podczas pierwszego odpuszczania przemienia się on w świeży martenzyt, który jest kruchy, bo nikt go jeszcze nie odpuścił. Drugie, a w stalach szybkotnących także trzecie odpuszczanie usuwa ten problem i stabilizuje wymiary. W nożach ze stali nierdzewnej podwójne odpuszczanie niskie to dobra praktyka również w warunkach domowych.
Źródła
- PN-EN 10052. „Terminologia obróbki cieplnej stopów żelaza”. PKN.
- PN-EN ISO 6508-1. „Metale. Pomiar twardości sposobem Rockwella. Część 1: Metoda badania”. PKN.
- PN-EN ISO 683-1 i PN-EN ISO 683-2. „Stale do obróbki cieplnej, stale stopowe i stale automatowe”: stale niestopowe i stopowe do ulepszania cieplnego. PKN.
- PN-EN ISO 4957. „Stale narzędziowe”. PKN.
- Dobrzański L.A. (2002). „Podstawy nauki o materiałach i metaloznawstwo”. WNT.
- Przybyłowicz K. „Metaloznawstwo”. WNT (wydania kolejne).
- Karty materiałowe producentów i dystrybutorów stali: C45, 42CrMo4, 100Cr6, X46Cr13, X153CrMoV12, HS6-5-2 (parametry hartowania i wykresy odpuszczania).
- Łukasiewicz – Instytut Metalurgii Żelaza, materiały o obróbce cieplnej stali.
Sprawdź też
- Jak hartować stal
- Jaka stal na nóż
- Jakie są rodzaje stali
- Stal: rodzaje, właściwości i zastosowania
- Ile waży stal i jaka jest jej gęstość
- Piec do wytwarzania stali
- Kto wynalazł stal
- Jak odkręcić zapieczoną śrubę
- Jak usunąć rdzę z metalu
- Obróbka metali: poradniki
Treści mają charakter informacyjno-edukacyjny. Temperatury, czasy i twardości są orientacyjne: wiążące parametry obróbki cieplnej podaje karta materiałowa konkretnego gatunku stali. Elementy odpowiedzialne za bezpieczeństwo (śruby, sprężyny, haki, części maszyn i pojazdów) powinny być obrabiane cieplnie w hartowni z kontrolą procesu i pomiarem twardości.